BBC
Guvernatori Abdullah Sarhadi i jep para për trajtimin e krahut të thyer të një djali dhe shpërndan fonde për një xhami lokale – më pas, në zyrën e tij në veri të Afganistanit, zhvillohet një bisedë befasuese. Një grua e re i thotë ish-komandantit taleban me mjekër të thinjur se dëshiron të divorcohet nga bashkëshorti i saj, të cilin e akuzon për muaj të tërë abuzimi dhe rrahjesh. Ajo nuk pranon një përgjigje negative.
Në një vend ku vajzat janë të ndaluara të ndjekin arsimin e mesëm, 18-vjeçarja argumenton çështjen e saj me qetësi dhe vetëbesim, me fytyrën krejtësisht të mbuluar pas një velloje që mbulon të gjithë fytyrën dhe syzeve të diellit.
“Nëse do të kishte ndonjë mundësi për të jetuar së bashku, nuk do të isha këtu… E kam marrë vendimin tim”, thotë ajo.
Pasi përpiqet ta bindë që të shmangë divorcin, guvernatori më vonë komenton se gratë janë “pa mend” dhe “me mangësi në intelekt”, duke shkaktuar të qeshura mes zyrtarëve meshkuj, truprojave dhe pleqve që e rrethojnë.
Ky moment ofron një vështrim të rrallë mbi realitetet e përditshme të sundimit të talebanëve, pesë vjet pasi ata rrëzuan qeverinë e mbështetur nga SHBA-ja në vitin 2021.
Gjatë kësaj kohe, gratë janë përjashtuar nga shumica e vendeve të punës, janë ndaluar të ndjekin universitetet dhe nuk mund të udhëtojnë vetëm apo të vizitojnë parqet dhe qendrat e argëtimit.
Në takime të zhvilluara gjatë dy viteve, BBC-ja siguroi një qasje të pazakontë te figura me ndikim të lëvizjes islamiste ekstremiste, duke kaluar kohë me burra që dikur planifikonin sulme vetëvrasëse ose kalonin vite në strehime të fshehta, por që tani janë zyrtarë dhe ushtarë.
Talebanët erdhën në pushtet duke thënë se kishin ndryshuar, por shumë prej politikave të tyre janë të ngjashme me interpretimin e rreptë të Sheriatit – ligjit fetar islam – që ata imponuan në vitet 1990.
Burrat që takuam dukej se dëshironin të paraqiteshin si të arsyeshëm, por nuk ishin të gatshëm të diskutonin për dhunën e tyre të së kaluarës. Dhe pamë momente shqetësimi mes sundimtarëve dhe atyre që ata sundojnë.
PJESË NGA DIALOGU MES GUVERNATORIT DHE GRUAS 18-VJEÇARE
Guvernatori: Sa muaj ke që jeton me të?
Gruaja: Kam kaluar 8 muaj dhe ishte si të jetoja në ferr.
Guvernatori: A do të jetosh me të?
Gruaja: Nuk kam dashur të jetoj kurrë më një person të tillë.
Guvernatori: Cila është zgjidhja atëherë?
Gruaja: Jam gati të ekzekutohem, por jo të jetoj me të.
Guvernatori: Atëherë duhet të aplikosh për khula (divorc që iniciohet nga gruaja).
Gruaja: Nuk dua ta bëj atë sepse në atë mënyrë ai do të marrë gjithçka që do.
Guvernatori Sarhadi thotë se Tuba, jo emri i saj i vërtetë duhet të qëndrojë në martesë.
“Pyete veten: ‘Kush do të martohej me mua pasi të divorcohem?’”, thotë Sarhadi. “Do të duhet të bësh shumë kompromise ose do të humbasësh dinjitetin dhe nderin tënd.”
“Zoti Guvernator, nderi dhe dinjiteti im tashmë janë shkatërruar”, përgjigjet ajo.
Bashkëshorti i saj dëgjon, duke pritur radhën për të folur.
Sipas Sheriatit, një grua që kërkon që bashkëshorti i saj të pranojë divorcin mund të duhet t’i kthejë atij një pjesë ose të gjithë shumën e parave që ai i ka dhënë në kohën e martesës. Shpesh arrihet një marrëveshje financiare. Por bashkëshorti i kësaj gruaje thotë se dëshiron katërfishin e shumës, të cilën familja e saj refuzon ta paguajë.
Guvernatori thotë se gruas duhet t’i jepet dhoma e saj. Ai shton se zyrtarët do ta paralajmërojnë burrin që të mos e rrahë – “përndryshe do të burgosej”.
E pakënaqur, babai i Tubës i thotë më vonë BBC-së se familja do ta ndjekë divorcin përmes gjykatave, edhe pse, sipas sistemit gjyqësor të talebanëve, për një grua është shumë e vështirë të divorcohet pa pëlqimin e bashkëshortit.
Sarhadi ishte komandant ushtarak gjatë periudhës së parë të pushtetit të talebanëve në vitet 1990. Ai ishte mes mijëra kryengritësve që u dorëzuan në fund të vitit 2001, ndërsa një koalicion i udhëhequr nga SHBA-ja rrëzoi grupin.
Ai u mbajt për disa vite në paraburgim nga SHBA-ja në Guantanamo Bay, por përfundimisht u lirua.
Kur talebanët rimorën pushtetin, ai u bë guvernator, fillimisht në provincën e Bamiyanit dhe më pas, kur e takuam në fund të qershorit, në qytetin Sheberghan në provincën Jawzjan. Kohët e fundit ai është bërë zëvendëskomandant i një korpusi ushtarak në provincën veriore të Kunduzit.
Duke trokitur në një celular të vjetër me ekran të vogël, ai thotë se një ndalim i kohëve të fundit për telefonat inteligjentë për zyrtarët i ka ngadalësuar gjërat.
“Më parë mund të dërgoje një mesazh të shpejtë… të dërgoje dokumente dhe të merrje shpejt një përgjigje.” Nëse thotë diçka më shumë për ndalimin, “do të shkaktojë probleme”, shton ai.
Por në aspekte të tjera, botëkuptimi i tij duket kryesisht i pandryshuar nga pozicioni i talebanëve 25 vjet më parë. Në atë kohë, ai ishte komandant ushtarak në Bamiyan, ku talebanët hodhën në erë statujat gjigante dhe të lashta të Budës, duke shkaktuar tronditje dhe dënim ndërkombëtar.
Fillimisht ai përpiqet t’u shmanget pyetjeve tona për vendin arkeologjik, por më në fund thotë: “E shkatërrova me duart e mia.
“Çfarëdo që bëmë dhe bëjmë është në përputhje me udhëzimet dhe ligjin e Zotit… Ne i thyejmë idhujt në vend që t’i shesim. Pse duhet të pendohem? Ishte vullneti i Zotit.”
Në kryeqytetin Kabul, takojmë një tjetër figurë të lartë të talebanëve, e cila e ka zëvendësuar një të kaluar të dhunshme me një rol në administratën qeverisëse.
Habibullah Badr na çon nëpër rrugët e qytetit me një makinë të blinduar.
Ai thotë se më parë ishte “përgjegjës për operacionet e sulmuesve vetëvrasës” në Kabul.
“I njoh shumë mirë të gjitha rrugët dhe rrugicat… kishim të gjithë informacionin që na duhej për Kabulin dhe rrugicat e tij”, thotë ai. “Kishte zona për të cilat nevojitej një kohë e gjatë për të planifikuar.”
Sulmet vetëvrasëse të talebanëve vranë mijëra njerëz në Afganistan, përfshirë shumë civilë.
Megjithatë, Badr tregohet i kujdesshëm kur diskuton të kaluarën e tij, nga frika se kjo do t’i “mërzisë njerëzit” dhe mund të “rihapë plagët”.
Kur pyetet për vdekjet e civilëve, ai thotë se talebanët shënjestronin autokolonat amerikane dhe se civilëve u kërkohej të qëndronin larg bazave të huaja.
Sa herë që përpiqem ta pyes për sulme specifike që ndodhën në zona civile, ai i shmanget pyetjes.
Aktualisht po shkëputet përkohësisht nga detyrat zyrtare për trajtim mjekësor, por më parë ishte zëvendësdrejtor i burgjeve për të gjithë vendin – dhe drejtonte pikërisht burgun ku ai vetë ishte mbajtur në pritje të ekzekutimit nën qeverinë e mëparshme.
Badr na fton ta shoqërojmë në një mbledhje fisnore, ku kreu i një fondacioni bamirësie do ta nderojë me një medalje. Por gjërat marrin një kthesë të papritur.
“Zoti Badr është krenari për Afganistanin dhe një luftëtar i madh”, thotë Sultan Mohammad Talaee. “Por kam edhe një ankesë. Nëse shkollat dhe arsimi do të ishin të hapura për të gjithë, do të ishte një vepër e madhe për Afganistanin. Shpresoj që kjo të mos ju ofendojë.”
Pasojnë disa çaste heshtjeje të sikletshme, ndërsa audienca e tij nuk di si të reagojë. Mikrofoni i Talaee-s hiqet menjëherë.
Më pas, ai i thotë BBC-së: “Kërkova që shkollat e vajzave të rihapen… kërkimi i dijes është detyrim si për burrat, ashtu edhe për gratë në Islam.”
Ai shton: “Kishte edhe gjëra të tjera që doja të thosha, por nuk më lanë të flisja më gjatë.”
Shpesh, ata që flasin hapur përballen me pasoja shumë më të rënda.
Gratë na treguan për dëshpërimin e thellë që ndienin për ëndrrat e shkatërruara nga kufizimet mbi arsimin, si dhe për shoqet e tyre të burgosura për shkak se kishin protestuar.
Shumica e gazetarëve me të cilët folëm thanë se ishin thirrur ose marrë në pyetje nga organizata e inteligjencës së talebanëve, Estikhbaraat.
BBC-ja ia paraqiti disa prej këtyre shqetësimeve zëdhënësit të qeverisë talebane, i njohur si Zabihullah Mujahid.
Ai ka qenë një nga fytyrat publike të qeverisë talebane që prej vitit 2021. Ai vazhdon të përdorë pseudonimin me të cilin njihej prej vitesh gjatë kryengritjes, por na tha se emri i tij i vërtetë është Tahir Shah Seddiqi, duke e bërë këtë publikisht për herë të parë.
Në një qendër luksoze shtypi, të financuar nga amerikanët për qeverinë e mëparshme, e pyesim për konferencën e parë për shtyp që ai zhvilloi aty, dy ditë pasi talebanët morën kontrollin e vendit.
Atëherë, ai i tha botës se qeveria talebane do t’i lejonte gratë të punonin dhe të studionin “brenda kornizave tona” dhe se ato do të ishin “shumë aktive” në shoqëri. Pse nuk e mbajtën fjalën?
“Ne jemi të përkushtuar ndaj të drejtave të grave, lirisë së shprehjes dhe gjërave të tjera brenda Sheriatit”, përgjigjet ai. “Ne duhet ta shohim gjithçka përmes këndvështrimit të Sheriatit.”
Lejimi i grave të punojnë në zyra si e tija “do të çonte në imoralitet” dhe “dinjiteti i tyre do të cenohej”, shton ai.
Ai thotë se çështja e arsimimit të grave është “në diskutim… ne kemi nevojë për një zgjidhje të bazuar në Sheriat për të”.
Kur pyetet për goditjen e talebanëve ndaj lirisë së medias, ai thotë: “Në një shoqëri si Afganistani kemi kufizimet tona. Nuk mund t’i lejojmë mediat të bëjnë çfarëdo propagande që duan… ato nuk mund të transmetojnë kundër ligjeve dhe riteve islame.”
Qeveria talebane ndodhet në Kabul, por Mujahid kalon shumë kohë në qytetin jugor të Kandaharit, bastioni i talebanëve, të cilin disa tashmë e konsiderojnë kryeqytetin de facto.
Kërkojmë të takojmë udhëheqësin suprem të talebanëve, Hibatullah Akhundzada, i cili është me bazë atje. Ai shfaqet rrallë në publik dhe nuk ka dhënë kurrë një intervistë për mediat – na thuhet se për momentin kjo nuk do të jetë e mundur.
Kufizimet janë shtrënguar në Kandahar që nga vizita ime e fundit dy vjet më parë. Tani burrat duhet të kenë mjekër. Radiot nuk lejohen të luajnë muzikë ose të transmetojnë zërat e grave dhe ne nuk u lejuam të filmonim në qytet.
Dy orë larg me makinë, përgjatë rrugëve me pluhur, disa nga ish-luftëtarët më të përkushtuar të grupit i treguan BBC-së rrjetin e vjetër sekret të shpellave të kryengritësve.
Abid Lalai, një ish-luftëtar që tani shërben në një pikë kontrolli si pjesë e një force sigurie nën ministrinë e brendshme, na tregon vrimat nga të cilat qëllonte dhe vendet ku mbante Kuranin dhe varte pushkët AK-47.
Eprori i tij, Abdul Samad, na tregon një varrezë pa shenja, duke thënë se babai i tij është varrosur këtu, pasi u vra duke luftuar për talebanët.
Zona është një nga më të varfrat në një vend ku OKB-ja thotë se tre në katër njerëz nuk janë në gjendje të sigurojnë nevojat e tyre bazë. Samad thotë se popullsia vendase ka nevojë urgjente për ujë, rrugë dhe klinika.
“Zyrtarët e Emiratit [taleban] nuk na kanë harruar”, thotë Samad. Ai thotë se udhëheqësit mund të jenë të zënë me prioritete të tjera. “Ne kemi shpresë se një ditë do të kujdesen për ne.”
Pesë vjet pasi talebanët nisën periudhën e tyre të dytë në pushtet, varfëria, papunësia dhe paqëndrueshmëria ekonomike mbeten shqetësime urgjente.
Figurat e talebanëve me të cilat folëm thanë se po punonin për t’i trajtuar këto probleme, por takuam edhe njerëz të tjerë që besojnë se vetë grupi është problemi kryesor i vendit.
“Jam pa fjalë se si një grup që nuk ka asnjë kuptim për jetën është papritur në pushtet”, thotë Hoda – jo emri i saj i vërtetë – një grua që protestoi në rrugë kur talebanët u kthyen për herë të parë në pushtet.
“Gratë nuk mund ta pranojnë këtë situatë”, i thotë ajo BBC-së. “Ata mund t’i shtojnë kufizimet, por kjo nuk do të zgjasë përgjithmonë.”
“Unë mendoj se talebanët kanë frikë nga gratë e arsimuara”, shton ajo. “Prandaj i kufizojnë gratë. Ata duan gra të paarsimuara që të mos mund të rrisin burra të mençur. Sepse kjo do t’i jepte fund talebanëve.”
